İçeriğe geç
BAĞIMSIZ BAKIŞ. GÜÇLÜ BİLGİ.Parademi Akademi ↗Hakkımızda
PİYASAYI ANLA. GÜNDEMİ YAKALA.

Nobel Ödüllü Zihinler ve Hesapta Olmayan Bir Ağustos

Nobel Ödüllü Zihinler ve Hesapta Olmayan Bir Ağustos (temsili görsel)

İki tahvil düşünün. Neredeyse ikizdirler; fiyatları birbirine o kadar yakındır ki aradaki fark gözden kaçar. Çoğu insan bu farka bakmaz bile. Ama bir masada, ekranların soğuk ışığında, birileri tam da o küçük boşluğa bakar. Onlar için o fark bir kusur değil, bir kapıdır.

Kapıyı açan adamın adı John Meriwether’dir. 1994’te bir serbest fon kurar ve adını Long-Term Capital Management koyar; kısaca LTCM. Yanına aldığı ortaklar sıradan isimler değildir. Robert Merton ile Myron Scholes da bu masadadır. İkisi 1997’de Nobel Ekonomi Ödülü’nü alacaktır. Yani odada piyasayı en iyi anladığı düşünülen zihinler oturur.

Roger Lowenstein’ın 2000 yılında yayımlanan “Dehanın Çöküşü” (When Genius Failed), bu fonun hikâyesini anlatır. Fikir sade görünür: birbirine çok yakın fiyatlanan tahviller arasındaki küçük farklardan kazanç aramak. Ama farklar küçüktür, bu yüzden kazanç da küçüktür. Fon bunu büyütmek için borç alır. Çok borç. Kaldıraç her işlemi şişirir, her kuruşu katlar.

İlk yıllar bir masal gibi geçer. Fon, yatırımcılarına yılda yüzde 40’ı aşan getiriler sağlar. Modeller çalışır, hesaplar tutar, rakamlar söz dinler. Masadakiler modellerine güvenir; güvendikçe borç da büyür. Sessiz bir özgüven odaya yerleşir.

Sonra Ağustos 1998 gelir. Rusya borcunu ödeyemeyeceğini açıklar. Piyasalar, modellerin hiç öngörmediği bir biçimde hareket etmeye başlar. Birbirine yakın durması beklenen fiyatlar ayrılır, ayrıldıkça daha da açılır. Ekrandaki rakamlar artık dinlemez.

Kayıp yavaş gelmez. Fon haftalar içinde sermayesinin büyük bölümünü yitirir. 1998’de dört aydan kısa bir sürede kaybedilen tutar yaklaşık 4,6 milyar dolardır. Küçük farkları büyüten kaldıraç, şimdi büyük kaybı daha da büyütür. Aynı mekanizma, bu kez ters yönde döner.

Korku artık fonun duvarlarını aşar. Bir fonun çöküşünün tüm piyasaya yayılacağı endişesi doğar. Eylül 1998’de New York Fed, 14 finans kuruluşunu bir araya getirir. Bu kuruluşlar fona 3,6 milyar dolar koyar ve denetimi devralır. Dâhilerin kurduğu fon, başkalarının eline geçer. LTCM, 2000’de kapatılır.

Lowenstein’ın anlattığı çöküşün kökü hesaplarda değil, hesapların neye dayandığındadır. Modeller geçmiş veriye yaslanır. Geçmişte görülmemiş bir krizi ise hesaba katamaz. Hiç yaşanmamış olanı tarih sayfasında aramak, boş bir sayfayı okumaya benzer.

Bu hikâye yalnızca Nobel ödüllü ekonomistlerin hikâyesi değildir. Kredi kartıyla, borçla ya da kaldıraçlı bir hesapla karar veren herkes, bir yerde kendi modeline güvenir: “Şimdiye kadar hep böyle oldu” der. Oysa piyasa, dünün tekrarına söz vermez. Borç, haklı çıktığınız günü güzelleştirir; yanıldığınız günü ise kaldırılamaz hâle getirir. Geçmiş bir pusuladır, harita değil.

Belki asıl soru, ne kadar kazanabileceğimiz değil, hiç görmediğimiz o ağustos geldiğinde ayakta kalıp kalamayacağımızdır. Sizin hesabınızda, henüz yaşanmamış bir gün için ayrılmış bir satır var mı?

Bu yazı, Roger Lowenstein, “Dehanın Çöküşü” (When Genius Failed, 2000) kitabında yer alan anlatıdan esinlenen serbest bir yeniden yazımdır; kitaptan alıntı değildir. Eğitim ve okuma keyfi içindir, yatırım tavsiyesi değildir.

Yorum Yapın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

SON DAKİKA